دلدادگان » مطالب اسلامی و مذهبی » عرفان، توحید و اخلاق اسلامی » توکل و اعتماد بر خدا در قرآن و احادیث اهل بیت (ع)

توکل و اعتماد بر خدا در قرآن و احادیث اهل بیت (ع)

توکل و اعتماد بر خدا
توکل و اعتماد بر خدا

توکل و اعتماد بر خدا چاره ساز تمام نیازها و مشکلات انسان است، زیرا تنها خداوند است که می تواند انسان را از امواج و طوفان های سخت زندگی نجات دهد و فقط او قادر خواهد بود تا راه حقیقی و درست را به بنده ی خویش نشان دهد .
خداوند حکیم بنده ای را که تمام امور خویش را به او سپرده است و تنها بر او توکل نموده است را هرگز به حال خویش رها نخواهد کرد .
بنده ی مومن باید به خداوند مهربان کاملا اطمینان داشته و بداند که خدا چیزی جز خیر و صلاح او را نمی خواهد ، زیرا که خداوند بنده ی خویش را بی نهایت دوست دارد!
ان شاءالله که این مطلب موجب افزایش بصیرت و نورانیت قلب ما شود تا توکل و اعتماد بر خدا را در تمام امور زندگی در نظر داشته باشیم.

برای آگاهی بیشتر، مقاله معنای توکل چیست را مطالعه نمایید.

توکل و اعتماد بر خدا

یکی دیگر از نقطه های آغاز و مظاهر ایمان و مکارم اخلاق ، توکل بر خدا و اعتماد به پروردگار متعال است . در قرآن کریم و روایت ائمه ی معصومین (ع) در ارتباط با توکل مطالب فوق العاده ارزشمندی آمده است که در این رساله به گوشه ای از آن اشاره خواهیم کرد .

توکل و اعتماد بر خدا در قرآن

قرآن مجید در موارد متعددی توکل و اعتماد بر خدا را از ویژگی های افراد با ایمان می داند و می فرماید :

  • . . . وَ عَلی اللهِ فَتَوَکَّلوُا اِن کُنتُم مُؤمنینَ .
    . . . بر خدا توکل کنید اگر ایمان دارید .
  • . . . وَ عَلی اللهِ فَلیَتَوَکَّلِ المُؤمِنُونَ .
    . . . افراد با ایمان باید تنها بر خدا توکل کنند .
  • اِنَّمَا المُؤمِنُونَ الَّذینَ اِذا ذُکِرَ اللهُ وَجِلَت قُلُوبُهُم وَ اِذا تُلِیَت عَلَیهِم آیاتُهُ زادَتهُم ایماناً وَ عَلی رَبِّهِم یَتَوَکَّلونَ .
    مومنان تنها کسانی هستند که هر گاه نام خدا برده شود دلهایشان بیمناک می گردد و هنگامی که آیات او بر آن ها خوانده می شود ایمانشان فزونی می گیرد و فقط بر پروردگارشان توکل دارند .

توکل و اعتماد بر خدا چیست ؟

سَأَلَ النَّبِیُّ صَلَّ اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ جَبرَئیلَ : مَا التَّوکَّلُ عَلیَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ ؟ فَقالَ : العِلمُ بِأَنَّ المَخلُوقَ لا یَضُرُّ وَ لا یَنفَعُ وَ لا یُعطی وَ لا یَمنَعُ وَ استِعماُل الیَأس مِنَ الخَلقِ فَإذا کانَ العَبد کَذلِکَ لم یَعمَل لِأَحَدٍ سِوَی اللهِ و لم یَرجُ وَ لَم یَخَف سِوَی اللهِ وَ لَم یَطمَع فی أحَدٍ سِوَی اللهِ فَهذا هُوَ التَّوَکُّلُ
پیامبر گرامی اسلام (ص) تفسیر توکل را از جبرئیل سوال کرد ، جبرئیل گفت : معنای توکل این است که انسان یقین کند به این که سود و زیان و بخشش و حرمان به دست مردم نیست و باید از آن ها نا امید بود  و اگر بنده ای به این مرتبه از معرفت برسد که جز برای خدا کاری انجام ندهد و جز او به کسی امیدوار نباشد و از غیر او نهراسد و غیر از خدا چشم طمع به کسی نداشته باشد ، این همان توکل بر خدا است .

شخصی به نام حسن بن جهم می گوید : خدمت امام هشتم (ع) رسیدم و عرض کردم : جانم به فدایت ، حد و مرز توکل چیست ؟

فَقالَ لی أن لا تَخافَ مَعَ اللهِ أحَداً . . .
فرمود : توکل آن است که با اتکای به خدا از هیچ کس نترسی . . .

در روایت دیگری علیّ بن سُوَید می گوید از امام هفتم (ع) در تفسیر آیه ی « وَ مَن یَتَوَکَّل عَلی اللهِ فَهُوَ حَسبُهُ » را پرسیدم ، فرمود :

اَلتَّوَکُّلُ عَلیَ اللهِ دَرَجاتٌ مِنها أن تَتَوَکَّلَ عَلیَ اللهِ فی اُمُورِکَ کُلِّها فَما فَعَلَ بِکَ کُنتَ عَنهُ راضِیاً تَعلَمُ أنَّهُ لا یَألوکَ خَیراً وَ فَضلاً وَ تَعلَمُ أنَّ الحُکمَ فی ذلِکَ لَهُ فَتَوَکَّل عَلَی اللهِ بِتَفویضِ ذلِکَ إلَیهِ وَثِق بِهِ فیها وَ فی غَیرِها .
توکل دارای مراتب گوناگون است . از جمله ی درجات توکل آن است که در تمام امورت بر خدا توکل کنی و از آن چه خدا نسبت به تو انجام داده راضی باشی و بدانی که خدا جز خیر و فضیلت برای تو نمی خواهد و نیز بدانی که در تمام این امور اختیار با اوست . پس با واگذار کردن امور به او بر خدا توکل داشته باش .

خلاصه این که انسان همه چیز را باید از خدا دانسته  و خود را وابسته به قدرت لایزال او بداند و با این پیوند ، همچون قطره ای که به دریا می پیوندد ، خود را در امواج سهمگین بیندازد و از هیچ چیز نهراسد ، زیرا :

قطره چون متصل به دریا شد
تو دگر قطره اش مخوان دریا است

مرحوم نراقی در این باره می گوید :

هم حیـات از او بود هم مـرگ از او
بــیــنـوایـی زو نــوا و بــرگ از او

درد از او بـاشــــــد و درمــــان از او
هم علاج سینه ی سوزان از او

عــــزت از او ذلـــت و خــواری از او
صحّت از او رنـج و بیمــاری از او

غـصـه از او غــم از او شــادی از او
هــم خرابـــی زو و آبـــادی از او

مـحـنـت از او رنـج از او راحـت از او
فقــر از او و گنـج از او ذلّـت از او

مـی نــجــنــبـد ذره ای بـی امـر او
جملگــی مرهون لطـف و قهر او

بحثی در تعریف توکل و اعتماد بر خدا از استاد علامه طباطبایی قدّس سرّه

مرحوم استاد علامه طباطبایی می فرماید : « حقیقت مطلب این است که نفوذ اراده و رسیدن به مقصود در عالم ماده نیازمند به یک سلسله اسباب و عوامل طبیعی و یک سلسله عوامل روحی و نفسانی است . هنگامی که انسان وارد میدان عمل می شود و کلیه ی عوامل طبیعی مورد نیاز را آماده می کند ، تنها چیزی که میان او و هدفش فاصله می اندازد همانا تعدادی از عوامل روحی ( از قبیل سستی اراده و تصمیم ، ترس ، غم و اندوه ، شتابزدگی و عدم تعادل ، سفاهت و کم تجربگی و بد گمانی نسبت به تأثیر علل و امثال آن ) است »
در چنین وضعی اگر انسان بر خداوند سبحان توکل داشته باشد اراده اش قوی و عزمش راسخ می گردد و موانع و مزاحمات روحی در برابر آن خنثی خواهد شد ؛ زیرا انسان در مقام توکل ، با مسبّب الاسباب ( که غالب بر همه ی اسباب است ) پیوند می خورد و با چنین پیوندی دیگر جایی برای نگرانی و تشویش خاطر باقی نمی ماند و با قاطعیت با موانع دست و پنجه نرم می کند تا به مقصود برسد .
علاوه بر این ، نکته ی دیگری که در مورد توکل موجود است بُعد غیبی و ماوراییِ آن است ؛ یعنی خداوند متعال شخص متوکّل را با امداد های غیبی [ « من حیث لا یحتسب » ( از آنجا که به گمانش نمی رسد ) ] مدد می رساند که این امداد ها از حوصله ی اسباب عادی و طبیعی فراتر و در ردیف مافوق علل مادّی قرار دارد و ظاهر آیه ی شریفه ی « وَ مَن یَتَوَکَّل عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسبُهُ » ( هر کس بر خدا توکل کند خدا او را کفایت کند ) چنین امدادی را نوید می دهد »
آثاری نیز که در احادیث معصومین (ع) درباره ی توکل آمده مؤیّد کلام استاد است . مثلا امیرمؤمنان (ع) می فرماید :

مَن تَوَکَّلَ عَلَی اللهِ ذَلَّت لَهُ الصِّعابُ وَ تَسَهَّلَت عَلَیهِ الأَسبابُ وَ تَبَوَّءَ الخَفضَ وَ الکَرامَهَ .
هرکس بر خدا توکل کند سختی ها برای او نرم و آسان و اسباب و وسیله ها برایش فراهم شود و در راحت و وسعت و کرامت جای گیرد [ و زندگی اش به راحتی و آسایش گذرد ] .

و در جای دیگر می فرماید :

مَن تَوَکَّلَ عَلَی اللهِ سُبحانَهُ أضائَت لَهُ الشُّبَهاتُ وَ کُفِیَ المَؤُناتُ وَأمِنَ التَّبِعاتِ .
هر کس بر خداوند سبحان توکل کند شبهه ها برایش روشن گردد و آن چه لازم دارد کفایت شود و از رنج ها و گرفتاری ها مصون بماند .
این احادیث به موضوع عوامل روحی که در کلام استاد آمده اشاره دارد و با صراحت دلالت می کند بر این که شخص متوکل بر این گونه عوامل و مشکلات فائق و غالب آید . از این رو ، طِیَرَه ( فال بد ) که یکی از خاطرات درونی و عوامل منفی است که در روحیه ی بسیاری از افراد بازتاب های منفی ایجاد می کند و مانع از فعالیت می گردد در نفوس انسان های متوکل اثر نمی گذارد .

رسول گرامی اسلام (ص) فرمود :

ألطِّیَرَهُ شِرکٌ وَ ما مِنّا إلّا ، وَ لکِنَّ اللهُ یُذهِبُهُ بِالتَّوَکُّلِ
طیره [ : فال بد زدن ] شرک است و هیچ یک از ما نیست جز این که به آن مبتلا است اما خدا به وسیله ی توکل [ شومیِ ] آن را از بین می برد .

نکته ی اساسی

با این که عالَم ، عالم اسبا است و انسان برای ادامه ی زندگی خود چاره ای ندارد جز این که با تسبیب اسباب و در ارتباط با مردم کارهای خود را انجام دهد ، اما نکته ی اساسی و مهمی که وجود دارد این است که انسان در عین این که باید در زندگی خود دنبال وسیله و سبب برود ، مسبب الاسباب را نباید فراموش کند بلکه باید وسایل و اسباب را پرتوی از ذات احدیت و اراده ی او بداند ، نه این که مخلوق را قادر و خالق را مقهور و مغلوب به حساب آورد ، چرا که :

. . . وَ مَن یَتَوَکَّل عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسبُهُ اِنَّ اللهَ بالِغُ اَمرِهِ قَد جَعَلَ اللهُ لِکُلِ شَیءٍ قَدراً .
. . . هر کس بر خداوند توکل کند کفایت امرش را می کند . به درستی که خداوند فرمان خود را به انجام می رساند ، و خدا برای هر چیزی اندازه ای قرار داده است .

از این رو ، قرآن مجید در موارد متعددی مردم را به این مسئله توجه می دهد و می فرماید به دیگران اعتماد نکنید ، در گرفتاری ها و سختی ها به خدا توجه کنید و به طور کلی امور خود را به خدا واگذارید و با اعتماد بر او دنبال فعالیت خویش بروید ، چرا که تمام کار ها به دست قدرت اوست :

  • یا أیُّهَا النّاسُ اَنتُمُ الفُقَراءُ اِلَی اللهِ وَ اللهُ هُوَ الغَنِیُّ الحَمیدُ .
    ای مردم ! همه ی شما نیازمندان به خدا هستید ، تنها خداوند هست که بی نیاز و شایسته ی هر گونه حمد و ستایش است .
  • قُل اَغَیرَ اللهِ اَتَّخِذُ وَلیّاً فاطِرِ السّمواتِ وَ الاَرضِ ؟ . . .
    بگو آیا غیر از خدا را ولیّ خود انتخاب کنم در حالی که او آفریننده ی آسمان ها و زمین است ؟ . . .
  • وَ اِن یَمسَسکَ اللهُ بِضُرٍّ فَلا کاشِفَ لَهُ اِلّا هُوَ وَ اِن یُرِدکَ بِخَیرٍ فَهُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ
    اگر خداوند زیانی به تو برساند هیچ کس جز او نمی تواند آن را برطرف سازد ، و اگر خیری به تو برساند ، او بر همه چیز توانا است .
  • وَ اِن یَمسَسکَ اللهُ بِضُرٍّ فَلا کاشِفَ لَهُ اِلّا هُوَ وَ اِن یُرِدکَ بِخَیرٍ فَلا رادَّ لِفَضلِهِ یُصیبُ بِه مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ  وَ هُوَ الغَفُورُ الرَّحیمُ
    و اگر خداوند [ برای امتحان یا کیفر گناه ] زیانی به تو برساند هیچ کس جز او آن را برطرف نمی سازد و اگر اراده ی خیری برای تو کند هیچ کس مانع فضل او نخواهد شد ، آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد می رساند ، و او غفور و رحیم است .

( نقطه های آغاز در اخلاق عملی ، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ، ص ۵۱۱ )

بررسی کلی

امتیاز کل

انسان باید تمام امور خویش را به خداوند واگذار نموده و بر او توکل نماید و بداند که خدا چیزی جز خیر و صلاح او را نمی خواهد .

User Rating: ۴.۶۵ ( ۲ votes)

درباره دلدادگان

سایت مذهبی دلدادگان با هدف نشر معارف، فرهنگ اسلامی و بیان مطالب دینی آموزنده راه اندازی شده است. لطفا نظرات و پیشنهادات خود را جهت پیشرفت سایت اسلامی دلدادگان ارسال نمایید.

همچنین بررسی کنید

اصلاح مزاج در طب سنتی

راه اصلاح مزاج یا تعدیل مزاج در طب سنتی چیست؟

برای اصلاح مزاج در طب سنتی لازم است که مزاج خود را شناخته و بر …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *